Przybliżenie efektywnych psychologicznych aspektów gry bramkarza

Prezentuje mentalne aspekty gry bramkarza, które zintegrowałem w jednym tekście, miejscami ujęte są w formie anegdoty. Każda kwestia mogłaby być potraktowana oddzielnie i bardziej szczegółowo. Dokonam tego w przyszłym terminie. Proszę pytać w razie wątpliwości do poniższego opracowania.

„To tylko ten dźwięk. Stłumiony dźwięk. Piłka uderzająca o wilgotną piankę rękawic sprawia, że bramkarz czuje się szczęśliwy. Ten stłumiony dźwięk pozwala mu odczuć, że jest niepokonany, że potrafi złapać każdą piłkę”. (Reng, 2003). Bramkarz należy do najważniejszych, kluczowych zawodników drużyny piłkarskiej. Golkiperzy uważani są za innych, nie pasujących do otoczenia, indywidualnych, unikalnych, szalonych przez niektórych trenerów określani jako wyjątkowo uciążliwi we współpracy.
Ta specyficzna pozycja na boisku wymaga indywidualnej odpowiedzialności, pokory, a także umiejętności radzenia sobie ze stresem, z porażką, z popełnionymi błędami. Bramkarz jako ostatnia linia obrony i pierwsza linia ataku jest tym od którego zależy zwycięstwo czy też porażka drużyny. Odkąd bramkarze i trenerzy uświadomili sobie, iż pozycja bramkarza jest tak ważna dla ewentualnego sukcesu drużyny, istotne stało się zrozumienie mentalnego przygotowania bramkarza do walki meczowej.
Światowej klasy bramkarz niemiecki - Oliver Kahn powiedział „Znam strach, znam lek, lęk przed popełnieniem błędu, lęk przed porażką. Nie potrafisz myśleć przejrzyście. Strach całkowicie panuje nad tobą”. (Reng, 2003)
Budowanie solidnego kontaktu, relacji na linii: trener – bramkarz, tym samym lepsze zrozumienie jego potrzeb, ambicji, celów, lęków, będzie stanowić korzyść dla niego samego jak i oczywiście dla trenerów, to także może zapobiec utracie bramki lub dwóch.
Podczas gry meczowej, piłkarze doświadczają różnych emocji i uczuć. Duma, złość, zadowolenie, inspiracja, smutek, zażenowanie, pobudzenie, ulga, skrucha, determinacja, lęk.
Różnica jest taka, iż bramkarz podczas meczu nie ma wiele okazji, aby zademonstrować swoje umiejętności, więc zawsze musi być gotowy kiedy pojawia się sytuacja, na którą musi zareagować i sprostać jej jak najefektywniej.
Bramkarze są bardziej wyizolowani aniżeli zawodnicy z pola jeśli chodzi o celebracje zwycięstwa jak i radzenie sobie np. z popełnionym błędem. Stare boiskowe porzekadło głosi: bramkarz myli się tylko raz. Są ostatnim bastionem strzegącym bramki i muszą posiadać mentalną siłę zwalczanie w sobie wszelkich wątpliwości oraz zachować równowagę emocjonalną kiedy drużyna wygrywa. O stopniu tego emocjonalnego pobudzenia mówi chociażby fakt, iż bramkarz nie mając dużego obciążenia fizycznego, traci podczas zawodów do 2-ch kilogramów wagi. (Gagajewa, 1969)


Ryc. 1 Kahn nie potrafił wyjaśnić w jaki sposób przepuścił ten strzał

   „Czułem jakbym upadł na samo dno. Chwała została zagrabiona kiedy praktycznie miałem ją w swych rękach. Wszystkie rodzaje emocji przeszły przez mój umysł. W sekundach czułem ogromy zawód, który następnie zamienił się na: złość, rozczulanie się nad sobą, aż w końcu na zaciętą determinacje. Dotarło do mnie, że przecież nie przegraliśmy. Ten mecz, ten Puchar był wciąż w zasięgu ręki. Rzekłem do siebie, że muszę przez tą dogrywkę, kolejne 30 minut, całkowicie zaangażować się, zarówno mentalnie jak i fizycznie. To było wszystko. Wiedziałem, że mogę tego dokonać. Przekonałem samego siebie, że jestem w stanie zrobić wszystko. Mogłem stawić czoła wszystkiemu co się wydarzy, wiedziałem o konsekwencjach i skutkach. Jeśli buty będą latać w walce o piłkę, będę się pod nie rzucał i ją wygarniał. To był finał Mistrzostw Świata i nie miałem najmniejszego zamiaru kalkulować ryzyka kontuzji. Prędzej czy później kontuzje i rany goją się, ale czy kiedykolwiek będziesz w stanie poradzić sobie z porażką i rozczarowaniem?”. (Banks, 2003)
Od czasu kiedy bramkarze stali się wyjątkowi dla drużyny i odkąd mogą zmieniać przebieg gry, uświadomiono sobie jak ważne jest zrozumienie niektórych znaczących psychologicznych kwestii na udany występ bramkarza. Bill Beswick pisze:
Bramkarz jest kluczowym zawodnikiem dla drużyny (key player), Oni determinują grę – wygrana lub przegrana, Oni zawsze grają pod presją, Oni najbardziej emocjonalnie pragną sukcesu, Ich błędy są najłatwiej zauważalne, Oni są łatwym celem krytyki, Ich życie jest pełne wzlotów i upadków,Oni ciągle walczą ze zmieniającym się poczuciem własnej wartości.


(Beswick, 2006; Welham, 2006)
Ryc. 2 Gordon Banks; po dogrywce zdobył Puchar Świata (1966 r.)

PEWNOŚĆ SIEBIE: (Równowaga emocjonalna)
„Według wiary Waszej niech Wam się stanie” (Mt 9,29)
Prawem ludzkiego umysłu jest prawo wiary. Trzeba zatem uwierzyć w sposób działania umysłu i w sam umysł. Wierzysz w to samo, co w duchu myślisz – oto cała tajemnica. (Murphy, 1998).
Czy zbiera się winogrona z ciernia albo z ostu figi? (Mt 7,16), Każda myśl jest przyczyną czegoś, a każda zewnętrzna lub wewnętrzna okoliczność – skutkiem.
    Pewność siebie to nic innego jak wiara we własne możliwości. W skutek tego, pozytywny wizerunek samego siebie, pozytywne myślenie, w bardzo prosty i efektywny sposób przyczyni się do budowania pewności siebie. Nie jest to łatwe. Nie jesteśmy do tego przyzwyczajeni, gdyż uważamy za „normalne”, aby krytykować siebie samych oraz eksponować innym nasze słabości. Czy jesteśmy świadomi naszych mocnych stron? Każdy chłopak trenujący, grający w bramce posiada mocne strony, uwidaczniajmy je.
Posiadanie swego rodzaju „zwycięskiej postawy” wpływa pozytywnie na kolegów z drużyny. Ważne jest, aby bramkarz był pewny siebie. Wówczas obie drużyny odczują to.  

Ryc. 3 Zintegrowanie wiary w siebie (self-belief) i osobistych występów

Najlepsi bramkarze maja jedna wspólna cechę, mianowicie właśnie prezentują „zwycięską postawę”. Doświadczeni golkiperzy zapewniają swoich kolegów z drużyny, że nadzorują wszystko i oferują swoja pewność siebie wraz ze swoimi zdolnościami. Doskonały przykład natchnionego bramkarza i przywódcy pojawił się na Mistrzostwach Europy w 1992 roku. Wygraną drużyną była Dania, na której czele stanął Peter Schmeichel. Był on skałą dla całej drużyny i całego narodu, który nigdy w historii nie wygrał żadnej ważnej sportowej imprezy. Swoją obecnością i „zwycięską postawą” wlał on w drużynę pewność siebie i wiarę. Owa obecność i umiejętność wykonania wyjątkowych obron nie tylko podniosła na duchu drużynę, ale także zniechęciła przeciwnika.


Ryc. 4 Peter Schmeichel - Mistrz Europy z 1992 r.

    Dwa lata przed tryumfem Duńczyków, był bramkarz, który również imponował pewnością siebie, miał również na imię Peter.
„Jeśli stoi za tobą człowiek pokroju jak Shilton – to otrzymujesz extra „pewność” tego, że walczysz o piłkę swobodnie. Jeśli grasz ze słabym bramkarzem, jesteś pełen obaw, że jeśli wykonasz na przykład zły wślizg lub przegrasz pojedynek 1 na 1 z atakującym, piłka znajdzie się w siatce”. (Shilton, Tomas, 1982).


USTANAWIANIE CELÓW: (Stawianie klocków)
„Jeśli nie ustanowiłeś dla siebie znaczących celów, kiedy jest beznadziejny mecz lub trening ci nie odpowiada, będzie łatwo obrócić się plecami i iść do domu. Ustanawianie celów jest kluczem do motywacji”. – Pepe Reina.
Ustanawianie celu to nic innego, jak uzgodniony cel, który pragniesz osiągnąć. Cel powinien być:
Specyficzny, Mierzalny, Akceptowalny, (Uzgodniony) Realistyczny, Terminowy, (Cale, Forzoni, 2004)
Zachęcanie, pozytywna informacja zwrotna wspomagają proces realizacji celu. Utrzymaj pozytywną postawę i zawsze zakończ ćwiczenie pozytywnie. Nigdy negatywnie ... zawsze dążmy do doskonałości. Skup się na krótkoterminowych celach, które stawiane jeden na drugim doprowadzą do głównego celu. Rodzajem krótkoterminowego celu jest polepszanie standardu wykonania (performace goal). Znaczy to tyle, iż każdy mecz, trening, jest po to, aby ulepszać każdy swój kolejny występ, indywidualne wykonanie. Cele te nawiązują do indywidualnych umiejętności, możliwości, które potrafi się kontrolować. M. in. polegają na zadaniu sobie pytania – czy potrafię to zrobić lepiej niż wczoraj? .
Cel, który nie podlega kontroli to np. stwierdzenie: wygram ten mecz. Ile razy doświadczyliśmy, że graliśmy świetnie, a mecz i tak został przegrany. Lub słabo, a mecz został wygrany. Skąd więc, doskonalenie siebie, swoich umiejętności pochodzi?


Ryc. 5 Stawianie klocków

    Tomasz Kuszczak będąc młodym chłopakiem, wykonywał parady na swoim łóżku, a wieczorami patrzył w zawieszony plakat Schmeichela na ścianie. Co zamierzasz zrobić, aby osiągnąć zamierzony cel?


Ryc. 6 Tomasz Kuszczak osiągnął jeden z celów


PRZYGOTOWANIE DO GRY: (Wizualizacja/ Wyobrażanie)
Moc wizualizacji, wyobraźni:
Każdy to robi, Każdy śni. Czy kiedykolwiek grałeś tak, jak gdybyś już to widział?
Ryc. 7 To co widzimy, jest tym co otrzymujemy
   
   Gianluigi Buffon staje na linii, która wygląda bardzo wyraźnie na tle zielonej i lśniącej, krótko przystrzyżonej trawie. Rozkłada obie ręce szeroko, bramka ma 7,32 m długości, prawie jest w stanie dotknąć jej białych słupków. Jest olbrzymi stojąc tak w swojej niebieskiej bluzie i ogromnymi rękawicami, niemal zasłania ją całą. Stoi miękko na swoich palcach, gotów do wykonania drapieżnego skoku, w którąkolwiek stronę. Patrzy przed siebie, biała piłka z czarnym logo oddalona od niego o 11m., pięknie wygląda, lśni się jak ta trawa. Spogląda na zawodnika, który został wyznaczony do strzelenia tej jedenastki. 80 tys. kibiców i tylko jeden wielki wrzask. Czarne logo piłki, zdaję się przemawiać do bramkarza – dotknij mnie!. W tym momencie widzi swoją mocno ściśniętą pieść, uniesioną w górę, w geście zwycięstwa, obrony tego strzału, dotknięcia loga! Wkrótce obroni ten rzut karny. Gwizdek sędziego, zawodnik podbiega do piłki, wydaję się zwalniać, uderza piłkę, Buffon rzuca się. Jest! Obroniony! Pięść uniesiona w górę!!

Czy tak wyobraża sobie, siebie Buffon przed rzutem karnym, nie wiem, ale z pewnością myśli przepływają przez jego umysł. Z pewnością wyobraża sobie to co chciałby zrobić. Wyobraża lub wizualizuje.
Kiedy oglądasz ulubionego bramkarza podczas meczu, na żywo, lub w telewizorze, a później wchodzisz do bramki, przypominasz sobie jego ruchy, naśladujesz go – używasz wyobraźni.


Ryc. 8 Czy dotknie czarne logo?

Jeśli strzelasz rzut karny – co robisz?
Wybierasz miejsce i nie zmieniasz go.

Jeśli masz obronić rzut karny – co robisz?
Domyślasz się, wyobrażasz sobie (wizualizujesz) gdzie strzelający ma zamiar strzelić.

„Mój sukces przy strzelaniu rzutów karnych to 5% umiejętność i 95% wyobraźnia” – Gianfranco Zola.

Umysł i ciało będą bardziej skupione i lepiej przygotowane do gry, gdy przed meczem mentalnie bramkarz wyobrazi sobie pozytywne obrazy. Czas przed pójściem spać i zaraz po przebudzeniu jest idealny na przeprowadzenie procesów wizualizacyjnych. (Murphy 1998). Wyobrażanie jest po to, aby widzieć siebie w dobrych występach i aby realizować niezbędne umiejętności i osiągać zamierzone cele. Również czas w szatni przed meczem i podczas strechingu jest równie dobry, aby pozostać w skupieniu i sprowadzić umysł na pozytywne akcje zbliżającego się występu.
Wizualizacja po meczowa.
Wyobraź sobie co zrobiłeś:
Jeśli dobrze, podtrzymuj ten pozytywny stan, Jeśli źle, powtórz w wyobraźni tą sytuacje, wyłączając błąd.
Zawsze połóż większy nacisk na pozytywne aspekty, zawsze kończ wizualizacje pozytywnym wyobrażeniem (Steele, 2006).


KONCENTRACJA: (Skupienie i radzenie sobie z wymogami gry)
„Bycie podłączonym do gry”, nawet wtedy gdy bramkarz nie miał możliwości przez dłuższy okres czasu dotknąć piłki. Wymóg pozytywnego myślenia i podejmowania decyzji jest tu decydujący. Myślenie o działaniu zamiast jego oceny. Przykładowo jeśli bramkarz zamiast skoncentrować się na prawidłowym działaniu i właściwym wykonaniu np. upadku, myśli: „Niedobrze...drżą mi mięśnie...nie czuje siły...ten napastnik strzela bardzo mocno...aby tylko nie przedarł się w pole karne...”. Tego typu generalizacja może przybrać następującą postać: „W takich momentach zawsze puszczam bramkę”. Tego rodzaju myśli i sformułowana ocena powodują zaburzenia płynności, rytmu i koordynacji ruchów w czasie. Negatywna ocena sytuacji powoduje wzrost napięcia w układzie nerwowym, koncentracja uwagi ulega zaburzeniu i decyzje podejmowane przez bramkarza są często błędne. Nie wykona on poprawnego padu, spóźni się...i rzeczywiście ten napastnik strzeli bramkę. Zamiast tego golkiper powinien opanować koncentrowanie myśli na procesie wykonywanej czynności bez jej oceniania. Spostrzeganiu swojego działania takim, jakim jest i powinno być oraz dopuszczanie do głosu zautomatyzowanych poprzez trening reakcji: „Drżą mi mięśnie...ale jestem dobrze ustawiony...dobrze czytam grę...mam pewne wyjście ...piłka zawsze trafia w moje ręce!”. Ten typ koncentracji na prawidłowym wykonaniu zadania pozwala na opanowanie trudnej sytuacji oraz powrót do efektywnego funkcjonowania i w konsekwencji skutecznie wykonany pad. (Krawczyński, Nowicki, 2004)


Ryc. 9 "Podłączony do gry", Jens Lehman łapie piłkę

    Wiedząc, że myślisz negatywnie, przeprowadź proces zamienienia tych myśli na pozytywne. Proces ten doprowadzi do pozytywnych akcji. Zamiast mówić sobie: „Nie jestem w stanie tego zrobić”, powiedz: „Potrafię to robić”, „Dam radę”. Wyrażenia typu: „Szybkie stopy” i „Stój i odpręż się”, są udowodnionymi kluczowymi frazami (słowa klucze) używanymi przez bramkarzy podczas meczu. Pozytywne myśli przyniosą pozytywne akcje. Prościej mówiąc: „To co myślisz wpływa na to jak się czujesz , a to jak się czujesz wpływa na to jak grasz”. (Cale, Forzoni, 2004).


KOMUNIKACJA: (Sygnały werbalne i niewerbalne)
Poprzez sygnały niewerbalne takie jak: postawa i mowa ciała, gestykulacja, bramkarz daje do zrozumienia swoim kolegom z drużyny, że panuje nad sytuacją. Wysyłanie tych sygnałów jest tak samo ważne jak forma werbalna (Cale, Forzoni, 2004). Peter Shilton w jednym ze sparingowych meczy w Norwegii, zagrał w 2 połowie meczu w drużynie norweskiej, składającej się z amatorów. Poprowadził Norwegów do remisowej drugiej części meczu ze swoją oryginalną drużyna Nothingham Forrest.
„Uniosłem pieść w górę i krzyczałem „no goals”, „no goals” (żadnych bramek), nikt nie rozumiał angielskiego, ale przez całe 45 minut instruowałem. Pomimo bariery językowej udało mi się dzięki mojej postawie i głosie podać instrukcje ułatwiające nam współprace. Po meczu, w szatni zapanowała całkowita cisza, i to był największy komplement jaki otrzymałem w życiu”. (Shilton, Tomas, 1982)


Ryc. 10 Peter "Tarzan" Shilton, rozkrzyczany jak Tarzan

    Właściwe komunikowanie się z obrona i rozmawianie tylko wtedy gdy jest to niezbędne, świadczy o doskonałej organizacji i właściwej kontroli. W trakcie trwania gry, ważne jest, aby obrońcy słyszeli w głosie bramkarza przekazującego instrukcje: spokój i opanowanie.


INTELIGENCJA EMOCJONALNA : (Odwaga, odporność, radzenie sobie z popełnionymi błędami)
„Każdy popełnia błędy .... nawet Ci najlepsi”.
Powrót do normy kiedy XYZ się wydarzyło, może stanowić przeszkodę. Pozostanie w pozytywnym nastawieniu po utracie gola czy porażce, pogodzenie się z tym faktem jest zawsze trudną sprawą. Zwłaszcza wtedy gdy strzał na bramkę był słaby lub gdy padł na początku meczu.
Radzenie sobie z popełnionym błędem, porażką:
W szczególności odnosi się do bramkarzy, Przydarza się każdemu piłkarzowi w jego karierze, Wielcy sportowcy wykorzystują porażki jako trampoliny,  Kiedy popełniłeś błąd, zaakceptuj go, wstań na równe nogi, nie rozwódź się nad nim, Co możesz zrobić? – pobierz naukę,  Uśmiechnij się, Nie wchodź w siebie.
Zauważmy jak zachowuje się Ronaldinho po popełnionym błędzie? Zawsze się uśmiecha.


Ryc. 11 Zawsze uśmiechnięty Ronaldinho

Co zrobił, jak zachował się Paul Robinson, kiedy nie trafił w piłkę, która została podana w jego stronę i wpadła da siatki?


Ryc. 12  Nie wchodź w siebie
Po meczowe radzenie sobie z porażką:
Porozmawiaj ze sobą o sytuacji, Skup się na pozytywnych aspektach, (np. co wybroniłeś, jak dobrze się ustawiałeś, przeprowadziłeś rozgrzewkę), Zmień przeszłość, zamiast porażki, wyobraź sobie co czynisz dobrze, dzięki temu nie dochodzi do niej, Zobacz siebie jako zwycięzcę, Nie poddawaj się, Uśmiechnij się. (Steele, 2006)
Ryc. 13 I nigdy się nie poddawaj


WŁASNY WIZERUNEK: (Wyglądać dobrze i grać dobrze)
Prawdopodobnie teraz rozumiesz jak pewność siebie jest ważna dla bramkarza. Dobra prezencja i samopoczucie umożliwia grę na najlepszym poziomie. Uczucie kiedy czujesz, że prezentujesz się świetnie, jest warte kilku dobrych obron. Widzieliśmy przecież ekstrawaganckie stroje bramkarskie. Jeden strój z tego typu założył Jorge Campos podczas jego najbardziej ekscentrycznego występu na Mistrzostwach Świata w 1994 roku. Niektórzy bramkarze, zarówno jak i wszyscy ludzie, rożnie rozumieją motywację. Dla niektórych oznacza bycie krzykliwym, dla innych odznacza się ona prostotą, dla jeszcze innych profesjonalizm będzie najważniejszy.


Ryc. 14 Gwiazda drużyny meksykańskiej podczas MŚ w 1994 r.

O co wszystkim chodzi z tymi rękawicami bramkarskimi? Dlaczego są one, aż tak ważne? Niektórzy bramkarze uważają, że rękawice obrazują ich tożsamość. „Tak niewielu ludzi pracujących w swoim zawodzie ma głębszy stosunek do swoich narzędzi pracy. Wyobraźcie sobie chirurga kochającego swój skalpel tak samo jak bramkarz kocha swoje rękawice. To jest niemożliwe!”.(Reng, 2003). To może zabrzmieć, śmiesznie, ale dobra para rękawic daje bramkarzowi dodatkową dawkę pewności i poczucia bezpieczeństwa. Większość bramkarzy z tzw. górnej półki ma wyszyte na swoich rękawicach swoje nazwisko .. są one wtedy częścią ich samych i determinują kim naprawdę są.


RELACJE TRENERSKO-BRAMKARSKIE:
Przedstawiona poniżej punkty prezentują moim zdaniem ważniejsze czynniki relacji trener – bramkarz. Zrozumienie znaczenia tej relacji umożliwi trenerowi uzyskać porozumienie z bramkarzem i zaoferowanie mu większej pewności.
Znajomość bramkarza, ze strony życia codziennego, Ciągłe niezachwiane wsparcie, Ustanawianie celów,  Codzienna komunikacja, Prowadzenie ciekawych, inspirujących zajęć,
Szczerość – Dobre wiadomości/ Złe wiadomości, Podejście do bramkarza „po ludzku”, Bycie silnym dla nich w trudnych chwilach. Ocenianie bramkarskich występów indywidualnie. Nigdy równocześnie z resztą drużyny.
Zarówno trener bramkarzy jak i trener z pola radzi sobie dobrze kiedy miedzy nim, a bramkarzem lub innymi graczami istnieje więź na poziomie osobistym. Odkrywanie co jest motorem do osiągania przez bramkarza jak największych sukcesów i korzyści. Jeżeli rozmawia się z bramkarzem o sprawach, które nie odnoszą się tylko i wyłącznie do piłki nożnej, to daje mu się do zrozumienia, że interesujemy się nim, nie tylko jako uczącym się piłkarzem, ale także jako człowiekiem, który ma swoją rodzinę, miłość, problemy... Zrozumienie bramkarza ma bardzo duże znaczenie. Skoro każdy człowiek, każdy piłkarz, każdy bramkarz ma inna osobowość, to konieczne jest poznanie każdego z nich na poziomie indywidualnym. Jakkolwiek byśmy nie kategoryzowali sztuki bronienia, jednoznacznie można stwierdzić, że jest ona jedną z najbardziej wymagających pozycji na boisk, a może i w sporcie.


Ryc. 15 Współpraca, partnerstwo

Polepszanie stosunków z bramkarzem zwiększy szansę na: doskonalenie umiejętności, rozumienie gry, stawanie się lepszym...a w konsekwencji do wygrywania meczy. Wykonanie doskonalej obrony jest ogromnym przeżyciem dla bramkarza. Czasem nie ma znaczenia czy wykona ją podczas MŚ czy podczas zwykłej sesji treningowej. Doskonała obrona jest po prostu doskonałą obroną. Niech o tym wie! Budowanie i podtrzymywanie w nim pewności siebie, pozwoli drużynie na osiąganie coraz to większych sukcesów. Szaleni bramkarze ...

Bibliografia:
1. David Coles, „Goalkeeping, the specialist”, Wyd. The Crowood Press, 2003 r.
2. Dr Andy Cale, Roberto Forzoni, „Psychology for footbal”, Wyd. Hodder & Stoughton, 2004 r.
3. G.M. Gagajewa, „Psychologia gry w piłkę nożną”, Wyd. Sport i Turystyka, 1969 r.
4. Gordon Banks, „Banksy: The Autobiography”, Wyd. Penguin Books, 2003 r.
5. Joseph Murphy, „Potęga podświadomości”, Wyd. Świat Książki, 1998 r.
6. Murray Steele, „Mental goalkeepers”, Scottish Football Asociation, presented at the Goalkeepeing Licence Course, 2006 r.
7. Peter Shilton, Jason Tomas, “The magnificent obsession”, Wyd. World’s Work Ltd., 1982 r.
8. Ronald Reng, „The Keeper of Dreams: One Man’s Controversial Story of Life in the English Premiership”, Wyd. Yellow Jersey Press, 2003 r.
9. Steve Welham, „Understanding the mental side of goalkeeping”, Newsletter Keeperstop, 2006 r.
10. „Psychologia sportu w treningu dzieci i młodzieży”, pod red. Marcina Krawczyńskiego i Dariusza Nowickiego, Wyd. Zespół Wydawnictw COS, 2004 r.


Spis rycin:
1. www.gazzetta.it
2. www.uefa.com
3. własna/M.S.
4. www.soccerblog.com
5. własna/www.truenorthgb.com
6. www.gazeta.pl
7. własna/www.aftonbladet.se
8. www.adverblog.com
9. www.soccerblog.com
10. www.nottinghamforest.premiumtv.co.uk
11. xoomer.alice.it
12. własna/M.S.
13. własna/M.S.
14. www.valechumbar.com campos
15. news.bbc.co.uk

Copyright by Daniel Pawłowski i Karolina Bik
Proszę skontaktować się ze mną, jeśli pragniesz pobrać całość lub cześć powyższego tekstu.

skomentuj